हिन्दू धर्ममा श्रीकृष्णलाई भगवान विष्णुको आठौं अवतार मानिन्छ । पौराणिक कथा अनुसार भगवान श्रीकृष्णको जन्म भाद्र महिनाको कृष्ण पक्षको अष्टमी तिथिमा मथुराको कारागारमा भएको थियो । प्रत्येक वर्ष भाद्र कृष्ण पक्षको अष्टमी तिथीका दिन भगवान् श्रीकृष्णको जन्मोत्सवको अवसरमा भारतमा मात्रै नभएर विदेशमा पनि भक्तजनले हर्षोल्लासका साथ मनाउने गर्दछन् भव्यताका साथ मनाइन्छ। यस वर्ष जन्माष्टमी आज मनाइँदैछ । कृष्ण जन्माष्टमीलाई अनेक नामले बुझिन्छ । कसैले सातम आठम, गोकुलष्टमी, अष्टमी रोहिनी, श्रीकृष्ण जयन्ती, श्री जयन्ती पनि भन्ने गरेका छन् । यो पर्व कृष्ण पक्षको अष्टमी वा भाद्रपद महिनाको आठौं दिनमा पर्छ। अन्याय, अत्याचार र राक्षसी प्रवृत्तिबाट मानव मात्रको संरक्षण गर्न भगवान् विष्णुको आठौँ अवतारको रूपमा जन्मेका मानिएका श्रीकृष्णले आजीवन सत्यको पक्षमा रही सत्कर्मका लागि मानव समुदायलाई प्रेरित गरेका थिए ।
कुरुक्षेत्रमा कौरवहरूसँगको लडाइँमा संलग्न अर्जुनलाई युद्धका निम्ति उत्प्रेरित गर्ने क्रममा श्रीकृष्णले व्यक्त गरेका विचार र दर्शनलाई ‘श्रीमद्भगवद् गीता’का रूपमा लिइन्छ । यो हिन्दुहरूको पवित्र ग्रन्थ मानिन्छ ।
ज्ञानयोग, कर्मयोग र भक्तियोगका प्रणेता मानिने र ‘भगवान्’का रूपमा पुजिँदै आएका श्रीकृष्णको जन्म हिन्दु पञ्चाङ्गअनुसार भाद्र कृष्ण अष्टमीको मध्यरातमा भएको थियो । यसर्थ उक्त दिनलाई श्रीकृष्ण जन्माष्टमी र रातलाई मोहरात्रि भनिँदै आएको छ । भनिन्छ, भगवान कृष्णको जन्म उत्तर प्रदेशको वर्तमान मथुराको एक कालकोठरीमा भएको थियो। उनको जन्म मध्यरातमा भएको थियो । त्यसैले परम्परा अनुसार मध्यरात करिब १२ बजेतिर निशिता कालमा कृष्ण जन्माष्टमीको पूजा गरिन्छ ।
जानौं कृष्ण जन्माष्टमी किन मनाइन्छ र यससँग सम्बन्धित व्रत कथा के छ ।
कृष्ण जन्माष्टमीको महत्व
कृष्ण जन्माष्टमी पर्वको ठूलो महत्व छ । यस दिन भक्तहरूले भगवान् कृष्णको आशीर्वाद लिन मन्दिरहरूमा व्रत बस्छन्। भगवान् कृष्णको जन्म मध्यरातमा भएको हुनाले कृष्णजन्माष्टमीका दिन मन्दिरहरुमा मध्यरातमा विशेष पूजाको आयोजना गरी रात्रि जागरण पनि गरिन्छ ।
जन्माष्टमी व्रत कथा
स्कन्द पुराणका अनुसार मथुरामा उग्रसेन नामक राजा थिए । उनि सरल स्वभावको थिए, जसका कारण उनका छोरा कंसले उनको राज्य कब्जा गरे र मथुराका राजा भए। देवकी कंसकी बहिनी थिइन् । कंसले आफ्नी बहिनी देवकीलाई असाध्यै माया गर्थे । देवकीको विवाह वासुदेवसँग भएको थियो । जब कंस आफ्नी बहिनीलाई छोड्न जाँदै थिए, आकाशबाट आवाज आयो कि देवकी र वासुदेवको आठौं सन्तान उनको (कंस) मृत्युको कारण बन्नेछ। भविष्यवाणी सुनेर कंसले देवकी र वासुदेवलाई मार्न चाहन्थे। तर अगाडि बढ्ने बित्तिकै वासुदेवले उनलाई देवकीलाई कुनै हानि नगर्न भने । उनले आफ्नो आठौं सन्तान कंसलाई सुम्पनेछन् । यसपछि कंसले वासुदेव र देवकीलाई मारेनन् तर दुवैलाई जेलमा हालेका थिए ।
कारागारमै देवकीले सात सन्तानलाई जन्म दिइन् । कंसले एक एक गरी सबैलाई मारे । जब देवकी आठौं पटक गर्भवती भइन्, कंसको डर झनै बढ्यो। उनले कारागारमा सुरक्षाकर्मी बढाए । भाद्रपद महिनाको कृष्ण पक्षको अष्टमीको मध्यरातमा रोहिणी नक्षत्रमा देवकीले कृष्णलाई जन्म दिएकी थिइन् । भगवान विष्णुले वासुदेवलाई दर्शन दिए र भने कि उनी आफैं उनको पुत्रको रूपमा जन्मेका थिए। उसले वासुदेवलाई वृन्दावनमा आफ्नो साथी नन्दबाबाको घरमा छोडेर यशोदा जीको गर्भबाट जन्मेको केटीलाई जेलमा ल्याउन भने।
यता देवकीको आठौं सन्तानको बारेमा कंसलाई थाहा हुनासाथ उनी जेल गए । उसले देखे कि आठौं बच्चा एक केटी थियो। तर कंसलाई मृत्युको डर थियो, त्यसैले उनले केटीलाई भुइँमा फाले। भर्खरै जन्मेको केटी जमिनबाट आकाशमा पुगे र भनिन्– ए मुर्ख, मलाई मारेर केही हुने छैन । तिम्रो काल वृन्दावन पुगिसकेको छ र छिट्टै तिम्रो अन्त्य गर्नेछ। त्यसपछि कंसले वृन्दावनमा जन्मिएका नवजात शिशुहरूको खोजी गरे। कंसले यशोदाका छोरा जो कृष्ण थिए उनलाई मार्ने धेरै असफल प्रयास गरे । उनलाई मार्ने धेरै प्रयास गर्दा पनि कृष्णको एक कपाल पनि हल्लाउन सकेनन । यो बालक वासुदेव र देवकीको आठौं सन्तान हो, जसले उनको मृत्युको कारण बन्नेछ भन्ने कुरा कंसले बुझे । कृष्णले युवावस्थामा कंसको वध गरेका थिए ।
के हो मान्यता ?
हिन्दू महाकाव्यहरूमा भगवान कृष्णलाई प्रेम, करुणा र कोमलताको देवताको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनि शरारती मजाकहरू खेल्न र आफ्नो सर्वोच्च शक्तिहरूसँग चमत्कारहरू प्रदर्शन गर्नका लागि पनि परिचित छन् । मान्यता अनुसार रानी देवकीका भाइ कंसले रानी देवकीको आठौं सन्तान उनको मृत्युको कारण हुने भविष्यवाणी सुनेका थिए । यो सुनेपछि उनले राजा वासुदेव र माता देवकीलाई कालकोठरीमा थुनिदिए । कंसले देवकीका सात सन्तानलाई एक एक गरी मारे । आठौं सन्तान (श्री कृष्ण) लाई मार्ने प्रयास गर्नु अघि राजा वासुदेवले कृष्णलाई टाउकोमा टोकरीमा लिएर यमुना नदी पार गरे र उनलाई गोकुलमा सुरक्षित आश्रय प्रदान गरे। जहाँ माता यशोदा र नन्दले श्रीकृष्णलाई हुर्काए।
महाभारतमा बने अर्जुनको सारथी
महाभारतमा पनि कुरुक्षेत्र युद्धमा अर्जुनको सारथीको रूपमा भगवान कृष्णको वर्णन व्यापक रूपमा मान्यता प्राप्त छ। उनले अर्जुनको धर्मप्रतिको निष्ठा कायम राखे । धर्मका रक्षक र अधर्मको नाश गर्ने भगवान श्रीकृष्णको जन्म जन्माष्टमीका दिन देशभर मनाइन्छ ।
किन र कसरी गरिन्छ श्रीकृष्णको पूजा ?
यस दिन श्रीकृष्णको पूजा आराधाना गर्नाले सन्तान प्राप्ति, आयु र समृद्धि प्राप्ति हुने विश्वास गरिन्छ । यस पर्व मनाउनाले हरेकको मनोकामना पूरा हुने हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको मत छ । भनिन्छ– जुन व्यक्तिको चन्द्रमा कमजोर छ, उसले श्रीकृष्णको पूजा गरेमा उसलाई लाभ हुन्छ ।
श्रीकृष्ण जन्माष्टमी मनाउने विभिन्न तरिका छन् । प्रायः बालक कृष्णको मूर्ति बनाएर उक्त मूर्तिको पूजा गर्ने चलन रहेको छ । उसो त प्रेम र दाम्पत्य सुखका लागि राधा–कृष्णको, सन्तान प्राप्तिका लागि बालक कृष्णको र अन्य मनोकामना पूरा गर्नका लागि बंशीवाला कृष्णको मूर्ति बनाई पूजा गर्ने गरिएको छ । यस दिन शंख वा शालिग्रामको पूजा पनि गरिन्छ ।
श्रीकृष्णको पूजा आराधनाका लागि शृंगारमा फूल र गोपी चन्दनको प्रयोग उचित मानिन्छ । श्रीकृष्णको पूजामा कालो रङ बर्जित छ ।
श्रीकृष्ण जन्माष्टमी पर्व मनाउनेले बिहान सबेरै नुहाइधुहाइ गरेर ब्रत बस्छन् । दिनभर जल वा फलफूल मात्र खाएर पूर्ण रूपमा सात्विक बस्छन् । मध्यरातमा श्रीकृष्णको धातुको प्रतिमालाई पंचामृतले स्नान गराइदिन्छन् ।
अन्त्यमा प्रतिमालाई जलले स्नान गराएर पीताम्बर, फूल र प्रसाद चढाउँछन् । याद रहोस् कि श्रीकृष्णको पूजा गर्ने व्यक्तिले कालो वा शुद्ध सेतो वस्त्र धारण गर्न मनाही छ । पूजा सकेर प्रसाद ग्रहण गरेपछि श्रीकृष्ण जन्माष्टमी पूजन कर्म सकिन्छ ।
जन्माष्टमी देशभर धुमधामका साथ मनाइँदैछ
भगवान् श्रीकृष्णको जन्मजयन्ती हर्षोल्लासका साथ मनाउन देशैभर जम्मा हुन्छन । साना कृष्णको पहिरनमा सजिएका बालबालिका, मिठाई पसल र सुन्दर हाण्डीहरूले सजिएका बजारहरू, नाटकको तयारी गरिरहेका मानिसहरू (रास लीला पनि भनिन्छ) र फूलहरूले सजिएका मन्दिरहरू देख्नु सामान्य कुरा हो। यस दिन हिन्दू तीर्थस्थलहरूमा पवित्र ग्रन्थ, भागवत पुराण र भगवद् गीताका श्लोकको पाठ पनि गरिन्छ। मन्दिरहरूमा, चाडहरू बिहान हुनु अघि नै सुरु हुन्छ र मध्यरातसम्म दिनभर जारी रहन्छ। भक्तहरूले कीर्तनहरू आयोजना गर्छन्, र भगवानको नाम जप्छन्। धेरै भक्तहरूले भगवान कृष्णको मूर्तिलाई सजाउँछन्। धूप बालिन्छ, शास्त्र पढिन्छ र धेरै मानिसहरू दिनभर व्रत बस्छन्। यस अवसरमा धेरै स्वादिष्ट परिकार पनि बनाइन्छ।
