मर्चवार । नेपाल जस्तो बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक समाजमा विभिन्न धर्मका पर्व र आस्थासँग जोडिएका उपवास (ब्रत)हरूको विशेष महत्व रहेको छ । अहिले मुस्लिम समुदायमा पवित्र रमजान महिनाको रोजा चलिरहेको छ भने केही समयपछि हिन्दु समुदायमा रामनवमीको अवसरमा पनि धेरै श्रद्धालुहरूले ब्रत बस्ने परम्परा छ । यी दुवै धार्मिक अभ्यास आस्था, आत्मसंयम र आध्यात्मिक शुद्धतासँग सम्बन्धित भए पनि यसको स्वास्थ्यसँग पनि प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ । त्यसैले धार्मिक आस्था कायम राख्दै स्वास्थ्यप्रति सचेत रहनु आवश्यक हुन्छ ।
मुस्लिम समुदायमा रमजान महिनाभरि सूर्योदयदेखि सूर्यास्तसम्म खाने–पिउने कुराबाट टाढा रहँदै रोजा बस्ने परम्परा छ । यो अवधिमा बिहान सबेरै ‘सहरी’ खाइन्छ र साँझ सूर्यास्तपछि ‘इफ्तार’ गरेर रोजा खोलिन्छ । वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा यस्तो समयसीमित उपवासले शरीरमा केही सकारात्मक प्रभाव पनि पार्न सक्छ । चिकित्सकहरूका अनुसार सीमित समयको उपवासले पाचन प्रणालीलाई आराम दिन्छ, शरीरमा रहेको अतिरिक्त बोसो घटाउन सहयोग पु¥याउन सक्छ र मेटाबोलिज्मलाई सन्तुलित बनाउन मद्दत पु¥याउँछ ।
तर रोजा बस्दा आवश्यक सावधानी अपनाइएन भने केही स्वास्थ्य समस्या पनि देखिन सक्छ । दिनभरि पानी नपिउँदा शरीरमा पानीको कमी (डिहाइड्रेसन) हुन सक्छ, विशेष गरी गर्मी मौसममा । त्यस्तै मधुमेह, उच्च रक्तचाप, पेटसम्बन्धी रोग वा दीर्घरोग भएका व्यक्तिहरूले चिकित्सकको सल्लाह लिएर मात्र रोजा बस्नु उपयुक्त हुन्छ। सहरी र इफ्तारमा अत्यधिक तेलयुक्त वा मसालेदार खाना खाने बानीले पनि स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ ।
त्यसैगरी हिन्दु समुदायमा रामनवमी लगायत विभिन्न पर्वमा ब्रत बस्ने परम्परा छ । रामनवमी भगवान रामको जन्मोत्सवका रूपमा मनाइने पर्व हो, जसमा धेरै श्रद्धालुहरूले दिनभरि उपवास बस्ने, फलफूल खाने वा केवल पानी सेवन गर्ने चलन छ । धार्मिक दृष्टिले यो ब्रतले आत्मसंयम, भक्तिभाव र आध्यात्मिक शुद्धताको सन्देश दिन्छ ।
वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा यस्तो उपवासले पनि शरीरलाई केही समयका लागि पाचन प्रक्रियाबाट विश्राम दिन सक्छ । फलफूल, पानी र हल्का भोजनले शरीरमा विषाक्त पदार्थ हटाउन सहयोग पुग्ने विश्वास पनि गरिन्छ। तर लामो समयसम्म खाली पेट बस्दा कमजोरी, टाउको दुखाइ, चक्कर लाग्ने जस्ता समस्या पनि हुन सक्छन्, विशेष गरी वृद्ध, गर्भवती महिला र दीर्घरोग भएका व्यक्तिहरूमा धार्मिक उपवासको अभ्यास गर्दा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा सन्तुलन र सचेतना हो । चिकित्सकहरूका अनुसार उपवास बस्दा शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा, पानी र पोषक तत्व प्राप्त हुने गरी खानपान मिलाउनु आवश्यक हुन्छ । सहरी वा इफ्तारमा फलफूल, सलाद, प्रोटिनयुक्त खाना, पर्याप्त पानी र हल्का परिकार समावेश गर्नु राम्रो मानिन्छ। त्यसैगरी ब्रत बस्दा पनि फलफूल, दूध, दही वा अन्य पोषणयुक्त हल्का भोजन लिन सकिन्छ ।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको व्यक्तिगत स्वास्थ्य अवस्था हो। सबै मानिसको शरीर समान हुँदैन। कसैलाई उपवास सहज हुन्छ भने कसैलाई कठिन हुन सक्छ । मधुमेह, रक्तचाप, मुटुरोग, पेटको अल्सर जस्ता समस्या भएका व्यक्तिहरूले चिकित्सकको सल्लाह लिएर मात्र लामो समयको उपवास बस्नु उपयुक्त हुन्छ । यदि अत्यधिक कमजोरी, चक्कर वा अन्य असामान्य लक्षण देखिएमा उपवास तोड्नु नै स्वास्थ्यका लागि राम्रो हुन्छ ।
धार्मिक उपवासको अर्को सकारात्मक पक्ष मानसिक र सामाजिक पक्षसँग पनि जोडिएको हुन्छ। रमजानको रोजाले आत्मसंयम, अनुशासन र गरिब तथा अभावमा रहेका मानिसप्रति सहानुभूति जगाउने सन्देश दिन्छ। त्यसैगरी रामनवमीको ब्रतले श्रद्धा, संयम र आध्यात्मिक चिन्तनलाई बलियो बनाउँछ। मानसिक रूपमा सकारात्मक भावना र आत्मिक शान्तिले पनि स्वास्थ्यमा राम्रो प्रभाव पार्ने वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन् ।
यसैले रोजा वा ब्रत केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभई जीवनशैलीसँग जोडिएको अभ्यास पनि हो । तर आस्थाको नाममा स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्नु बुद्धिमानी हुँदैन । पर्याप्त पानी पिउने, पोषणयुक्त खाना खाने, अत्यधिक श्रम नगर्ने र आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाप्रति सजग रहने हो भने धार्मिक उपवासले शरीर र मन दुवैलाई सन्तुलित राख्न सहयोग पु¥याउन सक्छ ।
मुस्लिम समुदायको रोजा र हिन्दु समुदायको रामनवमी ब्रत दुवै आस्था, अनुशासन र आध्यात्मिक चेतनाका प्रतीक हुन् । यदि यी अभ्यासलाई वैज्ञानिक सचेतनासँग जोडेर अपनाइयो भने धार्मिक आस्था कायम राख्दै स्वास्थ्य पनि सुरक्षित राख्न सकिन्छ। यही सन्तुलन नै स्वस्थ समाज र सकारात्मक जीवनशैलीको आधार हो ।
